سیاوش کسرایی

"او را صدا بزن" فرمان بیدارخواهی خفتگان کارساز است که از بارگاه کوچک نیما در یوش، جاودانه، نمونه‌وار، در بیدار کردن یک تن، و بیداری "او" ترسیم و خلاصه می‌شود.

او کیست، و سماجت و پافشاری گوینده در بیداری "او" برای چیست؟ برویم و در تاریک‌روشن خروس‌خوان، به دهکده‌ی شعرش ورود کنیم. باشد پاسخ خویش را بیابیم:

جیب سحر شکافته زآوای خود خروس.

می‌خواند.

بر تیزپای دل‌کش آوای خود سوار

سوی نقاط دور

می‌راند.

بر سوی دره‌ها که در آغوش کوهها

خواب و خیال روشن صبحند.

بر سوی هر خراب و هر آباد

هر دشت و هر دمن.

خروس می‌خواند، چنان به شور که تک ِ تاریکی را می‌شکند، می‌خواند و جان در آوایش دارد، گویی سوار بر سمند ِ صدای دل‌کش خود به هر سوی می‌راند، به سوی دره‌ها- هم‌خوابگان کوهها که به خواب‌وخیال روشن صبح ماننده‌اند- به سوی خرابه‌ها و آبادیها، به دشت‌ودمن‌ها. خروس می‌خواند و مژده‌ی آغاز روز و هنگام بیداری و برخاستن را به همه می‌رساند. هوا رو به روشنی می‌رود و سپیده دارد سر می‌زند. در این بزنگاه است که شاعر بانگ برمی‌دارد و با بانگ خروس ندا می‌دهد که:

براي مشاهده متن كامل بر روي " ادامه متن " كليك كنيد

مختصر نگاهی به تاثير پذيرفتگان برجسته ازنيما

ولي اله پاشا

موضوع تاثير پذيری در شعراز ديرباز مطرح بوده وهست. حتی شاعر بزرگی هم چون حافظ نيزاز اين امر مستثنی نيست. واز شاعران پيش ازخود هم چون سعدی، خاقانی، خواجو و ..... تاثير پذيرفته است. به عنوان مثال:

عشق ورزيدم وعقلم به ملامت برخاست

کان که عاشق شد از او حکم سلامت برخاست«سعدی»

دل ودينم شد ودلبر به ملامت برخاست

گفت با ما منشين کزتو سلامت برخاست «حافظ»

ای بادصبح بين که کجا می فرستمت

نزديک آفتاب وفا می فرستمت «خاقانی»

ای هدهد صبا به سبا می فرستمت

 بنگر که از کجا به کجا می فرستمت «حافظ»

ای خوش آن روز که از خطه ی کرمان بروم «خواجو»

خرم آن روز کزين منزل ويران بروم «حافظ»

نيما با سنت شکنی وبدعت گذاری وبا اظهار وجودی تازه قرائتی نسبتاً مدرن والبته غير سنتی از شعرارائه کرد که در اين نوع شعر با انسانی تازه ب االفاظ، عبارات، ذهن، زبان،شکل وبيان تازه ای روبه رو می شويم. لحن اين قرائت در غياب بلاغت کلام طنينی حدوداً گفتاری می يابد.

مثال:

من چهره ام گرفته

من قايقم نشسته به خشکی

با قايقم نشسته به خشکی

فرياد می زنم

وامانده در عذابم انداخته است

در راه پر مخافت اين ساحل خراب

وفاصله است آب

امدادی ای رفيقان با من

پس از اين گونه شعرهای نيما بود که ، نوخيزان ونوآوران آن دوران جرات بيشتری يافتند وبه قول نيما:« ز راه دور آمدند» وبا شر وشور آمدند.

«پی ات بگرفته نوخيزان ز راه دور می آيند.»

نيما همچون سرچشمه ای بوده است که رودهای خروشانی چون شاملو،فروغ، اخوان،سهراب و... ازآن جاری شدند وهر کدام با توجه به ماهيت انسانی خود مسير جداگانه ای را ساختند وپيمودند که گاه در مسير عبور، جوهای کوچکی نيز نقطه اشتراک آن ها می شود.

با اين توضيح به بررسی اجمالی تا ثير پذيری چند تن از شاعران برجسته ی معاصر(شاملو، فروغ، اخوان وسهراب) از نيمامی پردازيم که بعدها هريك  بسياری از شاعران بعد از خود راتحت تاثير قرار دادند.

احمد شاملو

§         درباره «علی اسفندیاری»، «نیما یوشیج»، قافله‌سالار و رهگشای شعر نو در ایران، بسیار گفته و نوشته‌اند. مخالفان که عمدتا در پس برج و باروی سنت کمین کرده‌اند و هر حرف و حرکت تازه‌ای را در این «قلعه بسته» چونان خیانتی به «میراث گرانقدر ادب فارسی» تلقی می‌کردند - و می‌کنند - او را نه تنها«شاعر»، که حتی «عاقل» نمی دانستند و نمی ‌دانند!. از سوی دیگر موافقان – یا مدافعان – او بقول «محمد حقوقی» شاعر و مفسر ادبی، «بیشتر در خط احساسات خود حرکت می‌کنند تا تعقل». 1 

درست از همین جاست که ارزش‌های شعری و به ویژه محتوایی شعر او، همچنان در «سایه» باقی مانده است.
الیته تا به حال تنی چند انگشت شمار- اینجا و آنجا- و به شکلی پراکنده به برخی جنبه‌های ادبی، اجتماعی، سیاسی در برخی از شعرهای او پرداخته‌اند. جدا از «محمد حقوقی» می‌توان از جمله «جلال آل احمد»، «سیروس طاهباز»، «مهدی اخوان ثالث» و....یاد کرد. پرتوی که از این تفسیرهای اندک برآمده، هنوز تمامی سایه‌های ابهام را از پیرامون نیما و شعر او نزدوده است. بماند که «روایت پذیری» همیشگی، خود گواه حضور جوهر هنری است. شاعران واقعی را همیشه می‌توان از زاویه‌های تازه و با «دریافت» ( Conception ) های گونه‌گون ارزیابی کرد. جوهری  در هنر آنهاست، که چون «منشور»، از هر سو به آن نگاه کنی، به رنگی دیگر است. «نیما» نیز چنین است و شعرش همچنان «تفسیر و تحلیل» می‌طلبد. کتابی که اخیرا «انتشارات مروارید» در تهران، با عنوان «نگاهی به نیما» به بازار داده است در راستای همین نیاز و طلب است.

• «نگاهی به نیما»، دستاورد دریافت‌های تازه‌ای از چهار شعر بلند و کوتاه نیما است:

«منظومه مانلی»، «منظومه سریویلی»، «پادشاه فتح» و «ری را». از میان ایم دریافت‌های تازه که از آن «محمود فلکی»، شاعر و ناقد ادبی است به ویژه آنچه درباره «ری را» آمده است، تیزبینانه و اندیشه برانگیز است. «ری را» را تاکنون نه من و مای خواننده به جد گرفته‌ایم، و نه شاعران و حتی «نیمائیان» آنگونه که شاید، به آن پرداخته‌اند.
‌شعر در نگاه نخست به دل نمی‌نشیند و آدمی فکر می‌کند شاید از همان، به قول «آل احمد» "قلم افزارهای پیرمرد" باشد. شعر در پس ظاهر ساده، محتوایی پیچیده را با خود حمل می‌کند. «رضا براهنی» می‌گوید :
"....دیده‌ام ایرانی‌های از فرنگ برگشته‌ای را که با انبانی از «بودلر» و «ورلن» و «آپولینر»، در برابر شعری چون «ری را» هاج و واج مانده‌اند.....».  2 
«محمود فلکی»، اینک از جمله به کالبد شکافی همین شعر برخاسته و ما را به یاری تفسیر و تحلیل هوشمندانه خود مجذوب آن ساخته است:
«ری را.....صدا می آید امشب/ از پشت کاچ که بندآب/
برق سیاه تابش تصویری از خراب/ در چشم می‌کشاند/
گویا کسی است که می‌خواند..../ اما صدای آدمی، این نیست./
و اما «ری را» کیست یا چیست؟ برخی آن را نام "زنی" پنداشته‌اند ولی «فلکی» این پندار را نمی‌پذیرد. از دید او این نام «غریب»تر از آن است که نام زنی باشد و بیشتر با فضایی که شعر در آن گسترده می‌شود همگونی دارد. و اگر این نام را "از گردونه شعر خارج کنیم، شعر فرو می‌ریزد."
«ری را» از نظر مفسر، تنها «یک صدا» است ولی صدای کسی نیست. نیما خود گفته است: «اما صدای آدمی، این نیست» و بعد آورده است:
«با نظم هوش ربایی، من/ آوازهای آدمیان را شنیده‌ام/
در گردش شبانی سنگینی،/ ز اندوه‌های من سنگین‌تر/ و آوازهای
آدمیان را یکسر/ من دارم از بر./
یکشب درون قایق دلتنگ/ خواندند آنچنان/ که من هنوز
هیبت دریا را/ در خواب می‌بینم.»
شاعر با آوازهای آدمیان آشناست. آوازهایی که از غم‌های او نیز سنگین‌تر است و حتی شبی آنچنان دلتنگانه خوانده‌اند که او هنوز «هیبت دریا» را که باید بازتابی از هیبت «آواز» آن‌ها باشدف در خواب می بیند.

 دکتر احمد سيف-استاد مازندراني دانشگاه  استافوردشایر انگلستان

 من نمی دانم چه جواب بدهم وقتی كه به من می گویند:‌مبارك باشد! بدون این كه قبلا دانسته باشند من خوشحالم یا بد حال. درصورتی كه اگر من بد حال باشم، مثل است كه به من بگویند تلخی ها و تالمات زندگانی تو به تومبارك باشد. این دوستی است یا دشمنی. یا سفاهتی كه به هر دو آلوده شده است..»
(‌نیما، نامه 13 فروردین 1308، نامه ها،‌ص 307)

نكته سنجی های نیما در این نوشته ها در برگیرنده‌حرف های بسیار اساسی است. گاه شمشیر لخت و برانی را می ماند كه تیزی آتش را دارد. خواب پران است. به این نمونه بنگرید:
« می گفت آن شاعر،‌ در هر بیت، یك تابلو مجسم كرده است.خوب باشد، ولی،
 مثل این كه شعر باید نقاشی باشد وهر چه بیشتر، بهتر» ‌( شعر، 231)
و یا  نگاه كنید به این عبارت ساده كه با همة سادگی،  زیباست.

«  البته ما آن حكایت را در نظر نداریم كه آن مرد با نداشتن خط و سواد، دردكان عینك فروشی، عینك ها را نمی پسندید، برای این كه با هیچ كدام نمی توانست بخواند!  » ( شعر، 414)
من در این مختصر، قصدم جلب توجه به طنازی های نیماست و منبع من نیز مجموعه نامه هائی ست كه به همت سیروس طاهباز در دستری علاقمندان قرار گرفته است. بااین همه، گفتن دارد كه دربعضی از نامه ها،  تصویری كه نیما از خویش به دست می دهد، تصویر مردی است خسته وروحیه باخته، اخمو و بداخلاق كه نمی داند باخود و جهان خود چه باید بكند. در عین حال،‌ در موارد دیگر، با طنز پرتوانی روبرو می شویم كه هنوز با گذشت این همه سال و این  همة‌ تحولات، هم چنان شیرین و بدیع اند.

نیما و طبیعت گرایی

فرشید فرجی

انسان، جزیی از طبیعت است (نامه های نیما، ص 580)

از بارزترین دگرگونیهای شعر معاصر فارسی از عصر نیمایی به این سو، تغییر نگرش شعر در برخورد با طبیعت گفته شده و این کاملاً درست است.

این دریافت تازه و تغییر زاویه دید نسبت به اشیاء و پدیده های اطراف، ره آورد دگراندیشی و نوجویی شعر نیمایی است. تنها وزن شعر فارسی دچار دگردیسی نشد، مهم تر از همه فهم و دید تازه از جهان و عناصر و طبیعت بود که توانست نیما و پیروانش را در عرصه ای جدید قرار دهد و نوای جدیدی در ساز شعر فارسی پدید آورد.

علی اسفندیاری (1338 ـ 1276) در مقدمة شعر افسانه می نویسد: ... چیزی که بیشتر مرا به این ساختمان تازه معتقد کرده است همانا رعایت معنی و طبیعت خاص هر چیز است و هیچ حسی برای شعر و شاعر بالاتر از این نیست که بهتر بتواند طبیعت را تشریح کند و معنی را به طور ساده جلوه بدهد...

در نگاه نیما، طبیعت و انسان از هم تفکیک ناشدنی است. او طبیعت را از درون انسان می بیند و انسان را در طبیعت می یابد. این دو در حیات اجتماعی به هم پیوسته اند و مکمل هم اند. او این دو را از هم تفکیک نمی کند، بلکه هر دو سمت را در یک دستگاه نظری واحد می سنجد و می شناساند. زندگی هماهنگ با طبیعت، نیما را برای پذیرش دیدی واقع گرایانه نسبت به کل حیات، آماده و مستعد می کند و آموزش و تجربة دیدگاههای واقع گرایانه او را به طبیعت نزدیک تر می سازد. در چنین حالتی اجزا و عناصر طبیعت نمود و نماد زندگی و موقعیت انسان می شود و زندگی انسان در پیوند با عوامل و اجزای طبیعت مفهوم می یابد.

در پیش کومه ام / در صحنة تمشک / بی خود ببسته است / مهتاب بی طراوت، لانه.

این نگرش باعث می شود تا شاعر در کسوتی انسان مدارانه از فراز گردنه های خرد و خراب و مست، خویشتن خویش را فریاد بزند و با مدد اجزای طبیعت، واقعیت روزگار خویش را ترسیم کند.

خانه ام ابری است/ یکسره روی زمین ابری است با آن / از فراز گردنه خرد و خراب و مست / باد می پیچد.

در این شعر، نیما خانه اش را توصیف می کند که ابری است و باد می آید اما تیرگی و ویرانی ناشی از این ابر و باد به خانة شاعر محدود نمی شود، او از تیرگی و خرابی فضا و محدودة خانة خود تیرگی و خرابی همة روی زمین و دنیا را نتیجه می گیرد.

مقایسة خود نه نسبت به شهر و یا کشوری که خانه شاعر جزء کوچکی از آن است بلکه با کل جهان، خانة شاعر را خانة ما می کند، یعنی کشوری که خانة همة ماست و خود جزء کوچکی از کل جهان است.

این هم ذات پنداری انسان و طبیعت از بارزترین جلوه های طبیعت گرایی شاعر است که از سوی دیگر هدفمندی تصاویر و توصیفات عینی و طبیعی در کلام او، راه به جریانی روشن و دستگاهی فکری و منسجم می برد.

من در شعر قایق، تنها شاعر (راوی) نیست که گزارشی است از انسانهای هم روزگارش. من چهره ام گرفته/ من قایقم نشسته به خشکی...

افسانه، سرآهنگ و راه گشای دورانی تازه در شعر فارسی، گفت وگوی دراز و دلپذیری است که با بهره گیری از طبیعت بکر و عناصر ملموس آن آغاز شده و با همدلی گویندگان ادامه می یابد و با یگانگی آنان (عناصر زنده و پویای طبیعت) به پایان می رسد.

عاشق و افسانه هر یک با رشتة کلامی تنیده از دل و بافته از جان نقش خود را توأم و درهم رونده در تاروپود طبیعت می بافند تا سرانجام از انسان و طبیعت همزاد، تصویری دیگر چون روشنایی تازه ای سر برآورد.

منظومه این گونه آغاز می شود:

براي مشاهده متن كامل بر روي " ادامه متن " كليك كنيد

رضا شهرستانی

 زمینه های نوشتن این مطلب، خواندن نوشته ساقی قهرمان در مورد آی ادمها و فکرهای پراکنده ای است که گاه و بیگاه و در وسط کارها و گرفتاری های روزمره  و بعد از خواندن این مطلب به سراغم آمده است. دوباره خوانی آی آدمها  زمینه طرح شدن سولات بسیاری را در ذهن من فراهم آورده است. دراین نوشته سعی خواهم کرد تا جایی که حوصله و توان اجازه بدهد به طرح این سوالات و دلهره ها بپردازم. 
 

 موتور حرکت آی ادمها نبود حرکت" مناسب " از سوی آدمها است. در  آی آدمها  ظاهرا یک نفر در حال غرق‌شدن است ولی عده ای در ساحل نشسته اند و برای نجات این آدم دست به کاری نمی‌زنند.  از جمله سوالهای که ذهن مرا به خود مشغول داشته، توانایی‌های بلقوه این آدمها برای نجات کسی است که در حال غرق شدن است. سوالهایی از این دست که ، این آدمها از کجا می‌آیند، به چه منظوری در ساحل نشسته اند و  آیا این آدمها شناسنامه دارند، تاریخ دارند و ...